Microsoft Excel – ისტორია და ევოლუცია - ExcelLab

შესავალი

Microsoft Office უკვე ათწლეულებია დე-ფაქტო სტანდარტია საოფისე პროგრამულ უზრუნველყოფაში. რომლის ყველაზე მნიშვნელოვანი კომპონენტია Microsoft Excel – ელექტრონული ცხრილების პროგრამა, რომელიც გამოიყენება ფინანსურ მოდელირებაში, ბუღალტერიაში, სტატისტიკაში, მონაცემთა ანალიზში, ბიზნეს-გეგმვასა და ყოველდღიურ საორგანიზაციო ამოცანებში.

სხვადასხვა წყაროს მიხედვით, Excel-ს დღეს მსოფლიოში იყენებს ასობით მილიონიდან ერთ მილიარდამდე მომხმარებელი, ხოლო Microsoft Office-ს სერვისებს (Microsoft 365, Office) – დაახლოებით მილიარდზე მეტი ადამიანი. Excel ითვლება არა მხოლოდ ყველაზე პოპულარულ ცხრილურ პროგრამად, არამედ ზოგადად Microsoft-ის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პროდუქტად.

ამ სტატიაში განვიხილავთ:

Microsoft Office-ის ზოგად ისტორიას;
Microsoft Excel-ის ევოლუციას პირველი ვერსიიდან დღემდე;
მასშტაბებსა და გამოყენების სტატისტიკას;
Excel-ის ყველაზე ძველი და ყველაზე ახალი ვერსიები, რომლებიც დღეს „არსებობს“ როგორც ისტორიულად, ისე ოფიციალური მხარდაჭერის თვალსაზრისით.

Microsoft Office – მოკლე ისტორიული კონტექსტი

Microsoft Office როგორც ერთიანი პაკეტი 1990-იან წლებში ჩამოყალიბდა. თავდაპირველად იგი მოიცავდა Word-ს, Excel-სა და PowerPoint-ს, მოგვიანებით დაემატა Outlook და სხვა პროგრამები. ძირითადი განვითარების ეტაპები:

Office 95, 97, 2000, 2003 – კლასიკური მენიუებითა და ინსტრუმენტთა ზოლებით (Toolbars) აღჭურვილი ინტერფეისი;

Office 2007 – რადიკალური ცვლილება: ტრადიციული მენიუების ნაცვლად გამოჩნდა Ribbon-ინტერფეისი;

Office 2010–2016 – ღრუბლოვანი სერვისების ინტეგრაცია, SharePoint/OneDrive, თანამშრომლობა ერთსა და იმავე დოკუმენტზე;

Office 2019, 2021, 2024, Office LTSC 2025 – „perpetual“ (ერთჯერადი ლიცენზიის) ვერსიები, რომლებიც არსებული შესაძლებლობების სტაბილურობასა და უსაფრთხოებას უსვამენ ხაზს;
Microsoft 365 – გამოწერის (subscription) მოდელი, სადაც Office/Excel-ის „ვერსიები“ უფრო ნაკლებად ჩანს, რადგან პროგრამა მუდმივად ახლდება და ახალი ფუნქციები ეტაპობრივად ემატება.

Excel ამ ეკოსისტემის გულში იყო და არის – რეალურად Office-ის დანარჩენი პროგრამები ხშირად სწორედ Excel-ის ცხრილების გარშემო „ბრუნავენ“.

Microsoft Excel-ის წარმოშობა

Excel-ის შექმნამდე Microsoft-ს უკვე ჰქონდა ცხრილური პროგრამა Multiplan, მაგრამ 1980-იან წლებში ბაზარზე დომინირებდა Lotus 1-2-3. სწორედ ამ კონკურენციამ უბიძგა კომპანიას, შეექმნა ახალი, გაცილებით თანამედროვე პროდუქტი – პროექტი კოდური სახელით Odyssey.

ძირითადი თარიღები:

1985 წელი – Excel 1.0 (Macintosh)
Excel პირველად გამოჩნდა Apple Macintosh-ზე. ეს იყო ერთ-ერთი პირველი ცხრილური პროგრამა, რომელიც იყენებდა სრულფასოვან გრაფიკულ ინტერფეისს, ჩამოსაშლელ მენიუებს და მაუსის „დაწკაპუნებაზე“ დაფუძნებულ მუშაობას.
1987 წელი – Excel 2.0 (Windows)
ეს უკვე Excel-ის პირველი ვერსიაა Windows-სისტემისთვის. ვერსიის ნომერი „2.0“ განზრახ იყო შერჩეული, რათა შეთავსებულიყო Mac-ის ვერსიის ნომრებთან. სწორედ ამ პერიოდიდან იწყებს Excel ნელ-ნელა Lotus 1-2-3-ის „ჩანაცვლებას“ ციფრულ სამყაროში.
1990 წელი – Excel 3.0
ემატება ინსტრუმენტთა ზოლები, 3D დიაგრამები, დამატებითი ფუნქციები და ინტეგრაცია Office-ის სხვა პროგრამებთან.
1992–1993 – Excel 4.0 და 5.0
იხვეწება დიაგრამების მოდული, ემატება სამუშაო წიგნების (Workbook) კონცეფცია მრავალ სამუშაო ფურცელთან ერთად, ჩნდება უფრო სერიოზული ავტომატიზაციის შესაძლებლობები.
Excel 5.0/Excel 95 – VBA-სა და მაკროების ეპოქის დასაწყისი
ამ ეტაპზე Excel ხდება არა მხოლოდ ცხრილური პროგრამა, არამედ პლატფორმა ავტომატიზაციისთვის: ჩნდება Visual Basic for Applications (VBA), მაკროები, დამატებების (Add-in) მხარდაჭერა.

1995–2003: სტაბილიზაცია და სტანდარტად ქცევა

Excel 95 (ვერსია 7.0) – პირველი სრულფასოვანი 32-ბიტიანი ვერსია Windows 95-ისთვის, ფუნქციონალურად ძალიან ახლოს არის Excel 5.0-სთან, მაგრამ უფრო სტაბილურია და უკეთ მუშაობს ახალ ოპერაციულ სისტემაზე.

Excel 97, 2000, 2003 – ამ პერიოდში Excel უკვე მკვეთრად დომინანტი ხდება ბაზარზე. ამ ვერსიებში ვითარდება:

PivotTable და PivotChart – მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტები ანალიტიკისთვის;
კომპლექსური დიაგრამები და ანალიზის ფუნქციები;
მონაცემთა დაცვის ფუნქციები (Data Validation, სხვადასხვა ტიპის დაცვა);
უფრო ღრმა VBA-ინტეგრაცია.

დღესაც ორგანიზაციების გარკვეული ნაწილი კვლავ იყენებს Excel 2003-ს ან მიახლოებულ ვერსიებს ამ თუმცა მხარდაჭერის თვალსაზრისით ეს ვერსიები დიდი ხანია მოძველდა.

2007–2016: ახალი ინტერფეისი, ახალი ფორმატები, ახალი შესაძლებლობები

5.1 Excel 2007 – რევოლუცია ინტერფეისსა და სტრუქტურაში

Excel 2007 იყო გარდამტეხი ვერსია რამდენიმე მიზეზით:

Ribbon-ინტერფეისი – კლასიკური მენიუები იცვლება ლენტით (Tabs + Ribbons), რაც მნიშვნელოვნად ცვლის მომხმარებლის გამოცდილებას;
ახალი ფაილის ფორმატი – XLSX (Open XML) – ფაილები არის შეკუმშული, რაც ამცირებს მათ ზომას და ზრდის აღდგენის/ინტერფეისის შესაძლებლობებს;
ცხრილის მაქსიმალური ზომის ზრდა: 65 536 x 256 უჯრედიიდან გაიზარდა – 1 048 576 სტრიქონი x 16 384 სვეტი;
ახალი დიზაინ-თემები, გრაფიკები და ლეიაუთები.

5.2 Excel 2010, 2013, 2016 – Business Intelligence-ზე ორიენტაცია

შემდგომ ვერსიებში Microsoft-ის სტრატეგია კიდევ უფრო აშკარად იხრება ბიზნეს-ანალიტიკისა და მონაცემთა მოდელირების მიმართულებით:

ჩნდება Power Pivot, Power Query და მოგვიანებით Power BI-სთან ღრმა ინტეგრაცია;
უმჯობესდება თანამშრომლობის (co-authoring) შესაძლებლობები;
ემატება ახალი ფუნქციები, სტატისტიკური და ლოგიკური ფორმულები, ფორმატირება, სეგმენტები (Slicers) და სხვ.

ამ პერიოდში Excel უკვე არა მხოლოდ ცხრილების, არამედ კომპლექსური მონაცემთა მოდელების ხელსაწყოდ იქცევა.

2019–დღემდე: დინამიური მასივები, ახალი ფუნქციები, Python და AI

6.1 თანამედროვე ვერსიები – Excel 2019, 2021, 2024 და Microsoft 365

თანამედროვე Excel-ის ეპოქა ძირითადად ორი ხაზით ვითარდება:

Perpetual-ვერსიები – ერთჯერადი ლიცენზიით:
- Excel 2019 – Office 2019-ის ნაწილი;
- Excel 2021 – Office 2021-ის ნაწილი;
- Excel 2024 – Office 2024-ის ნაწილი (Windows და macOS);
- Excel Office LTSC 2024/2025 – გრძელვადიანი მხარდაჭერის ვერსიები ორგანიზაციებისთვის.
Microsoft 365-ის Excel – გამოწერითი მოდელი, სადაც ვერსიის ნომერი აღარ არის მთავარი, რადგან პროგრამა მუდმივად განახლდება.

თანამედროვე Excel-ისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შემდეგი სიახლეები:

დინამიური მასივები (Dynamic Arrays) – ფუნქციები, რომლებიც „გადმოიღვრება“ (spill) მეზობელ უჯრედებში და მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ფორმულირების მოქნილობას;
ახალი ძლიერი ფუნქციები: XLOOKUP, FILTER, UNIQUE, SORT, LET, LAMBDA და სხვ.;
ღრუბლოვანი თანამშრომლობა – ერთსა და იმავე ფაილზე ერთდროულად მუშაობა;
ვერსიების ავტო-დაცვა და ცვლილებების ისტორიაზე წვდომა.

6.2 Python in Excel

2023 წლიდან Microsoft ეტაპობრივად ანერგავს Python-ის პირდაპირ ინტეგრაციას Excel-ში. ეს ნიშნავს, რომ მომხმარებელს შეუძლია Python-კოდის გაშვება უშუალოდ ცხრილში, გამოიყენოს pandas, matplotlib და სხვა ბიბლიოთეკები მონაცემთა დამუშავებისა და ვიზუალიზაციისთვის. ეს ნაბიჯი Excel-ს უკვე აშკარად აკავშირებს მონაცემთა მეცნიერებისა და ანალიტიკის ეკოსისტემასთან.

6.3 ხელოვნური ინტელექტი და Copilot

ბოლო წლებში Excel-ში ინტეგრირდება AI-ინსტრუმენტები – Copilot და მსგავსი აგენტები, რომლებიც მომხმარებელს ეხმარება:

ფორმულებისა და ფუნქციების ავტომატურ შექმნაში;
მონაცემთა შეჯამებაში და „insights“-ების მოძებნაში;
დიაგრამებისა და დეშბორდების ავტომატურ გენერირებაში;
მონაცემების გაწმენდასა და სტრუქტურირებაში.

ეს უკვე Excel-ს აქცევს არა მხოლოდ ხელით სამუშაოს ინსტრუმენტად, არამედ ინტელექტუალურ ასისტენტად მონაცემებთან მუშაობისას.

რომელი ვერსიაა ყველაზე ძველი და რომელი – ყველაზე ახალი დღეს?

7.1 ისტორიულად ყველაზე ძველი Excel

ისტორიულად ყველაზე ძველი Excel-ის ვერსია არის:

Excel 1.0 Macintosh-ისთვის (1985 წელი) – პირველი გამოშვება, რომელიც ოფიციალურად ითვლება Excel-ის საწყის ვერსიად.

Windows-ის სამყაროში ყველაზე პირველი ვერსიაა:

Excel 2.0 Windows-ისთვის (1987 წელი) – პირველი ვერსია, რომელიც მუშაობდა Windows-ზე და ჩაუყარა საფუძველი Excel-ის დომინირებას IBM-თავსებადი კომპიუტერების ბაზარზე.

რა თქმა უნდა, ეს ვერსიები დღეს აღარ იყიდება და ოფიციალური მხარდაჭერაც დიდი ხანია დასრულებულია, თუმცა ისტორიულად სწორედ ისინი არიან „ყველაზე ძველი“ Excel-ები.

7.2 ყველაზე ახალი Excel-ის ვერსიები დღეს

თუ ვსაუბრობთ ოფიციალურად ხელმისაწვდომ, თანამედროვე ვერსიებზე, სურათი ასეთია:

Microsoft 365-ის Excel
- ეს არის ყველაზე „ახალი“ ვერსია ფუნქციონალის თვალსაზრისით, რადგან მუდმივად იღებს განახლებებს.
- ახალი ფუნქციები (Dynamic Arrays, XLOOKUP, LAMBDA, Python in Excel, Copilot და სხვა) პირველად სწორედ აქ ჩნდება.
Office 2024 / Excel 2024
- ეს არის თანამედროვე perpetual-ვერსია Windows და macOS პლატფორმებისთვის, რომელიც შეიცავს ბოლო წლებში განვითარებული ფუნქციების მნიშვნელოვან ნაწილს.
Office LTSC 2025-ში შემავალი Excel
- ბიზნესებისა და ორგანიზაციებისთვის განკუთვნილი გრძელვადიანი მხარდაჭერის ვერსია, რომელიც მიზნად ისახავს სტაბილურობასა და პროგნოზირებადობას – ფუნქციები „ფიქსირდება“ გამოშვების მომენტში და უსაფრთხოების განახლებები მიწოდდება მრავალი წლის განმავლობაში.

დასკვნა

Microsoft Excel ოთხი ათწლეულის განმავლობაში განვითარდა უბრალო ცხრილურ პროგრამადან სრულფასოვან ანალიტიკურ პლატფორმად, რომელიც აერთიანებს:

კლასიკურ ცხრილებსა და ფორმულებს;
ძლიერ დიაგრამებსა და ვიზუალიზაციას;
Power Query/Power Pivot-ის ტიპის BI-ინსტრუმენტებს;
VBA-მაკროებსა და ახლა უკვე Python-ს;
ხელოვნურ ინტელექტსა და Copilot-ის მსგავს გენერაციულ მოდელებს.

Excel-ის ისტორია, ფაქტობრივად, არის თანამედროვე ციფრული პროდუქტიულობისა და მონაცემთა ანალიტიკის ისტორია. ამიტომ, მიუხედავად იმისა, რომ ბაზარზე უამრავი ალტერნატივა გამოჩნდა (მაგალითად, Google Sheets), Excel კვლავ რჩება საბაზისო სტანდარტად – როგორც ბიზნესში, ისე საჯარო სექტორში, განათლებაში, მეცნიერებასა და ყოველდღიურ ცხოვრებაში.